गोदापरिक्रमा : माझी नदी; माझा श्वास

मानव संस्कृती नदीकाठी बहरली. नदी, तिचं पाणी हा मानवाचा पहिला वहिला आधार होता. तो पुढे हजारोवर्ष राहिला. आता हा आधार बदलला आहे, असं नाही. पण, आपण अजूनही मनानं नदीवर विसंबून जगतो आहोत, हे विसरलो आहोत. घरात पाणी कोठून येत, असे विचारल तर आताची पिढीचं उत्तर असेल, घरातील नळातून! पण नळाला पाणी कोठून येतं. या प्रश्नाचं उत्तर आताची पिढी देऊ शकेलच असं नाही. कारण सुटीच्या दिवसी पालक आपल्या मुलांना पिझ्झाबर्गर खालयला कोठे घेऊन जातात हे आपण जाणतोच. आजकाल सहलीही वॉटरपार्कमध्येच जातात. आपण ज्या नदीकिनारी वाढतो आहोत ती नदी कधी त्या मुलांनी पाहिलेलीही नसते. आपली पिढी थोडी सुखी आहे; कारण आपण वाढलोही त्या काठी अन् त्यामुळेच नदीशी एक आपुलकीचं नातं आजही कायम आहे. हे नातं पुढच्या पिढ्यांना सोपवायचं असेल तर त्यांना नदी दाखवायला हवी. तिच्या काठांवर फिरवायला हवं.

अनेकदा मला विचार जातं, नदी दाखवायची म्हणजे काय? अन् फक्त नदीभोवती परिक्रमा करून नदी कशी समजणार? प्रश्न तर अनेक आहेत. मात्र त्यांची उत्तरे हवी असतील तर ती कोणी देऊन मिळणार नाहीत. आपल्या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्यासाठी आपणच सुरूवात करायला हवी. नदी पहायची म्हणजे नदी कशी दिसते, कशी असते हे समजून घेण्यासाठी अन् देण्यासाठीच गोदा परिक्रमा करायला हवी. परिक्रमा करताना नदी आपल्याशी बोलू लागते. तेव्हाच बोलेल असं नाही. तर रात्री पडणाऱ्या स्वप्नात, आपल्या विचारात ती वाहू लागेल अन् ती एकदा वाहू लागली की, बस्स.. आपल्या प्रश्नांची उत्तरं मिळू लागतात. मागच्या परिक्रमेत असाच प्रश्न विचारणारा मित्र आपल्या पाचवीत शिकणाऱ्या मुलाला बरोबर घेऊन आला होता. कौतुक म्हणजे त्या चिमुकल्यानं आठ किलोमीटरची परिक्रमा न थकता अन् कंटाळता केली. त्या लहानशा ‌जीवाला आमच्यातील गप्पा किती कळाल्या असतील कोणास ठाऊक.. पण, त्या मुलाने रात्री आपल्या बाबांना विचारले की, ‘बाबा… गोदावरी वाहत का नाही… ती शेवाळ अन् कचऱ्याने साचली का आहे… ती का शांत पडून आहे. गोदावरी मेली आहे का?’ त्या मुलाचा हा प्रश्न थक्क करणारा आहे. खरं तर अस्वस्थ करणारा आहे. त्या मुलाला आपली नदी कशी आहे हे कळालं होतं अन् विशेष म्हणजे ती कशी असायला हवी हेही कळालं होतं. त्याच्या मनातील, विचारांतील गोदा आता वहायला लागली होती. आता त्या चिमुकल्याची खऱ्या अर्थाने गोदा परिक्रमा विचार या अर्थाने अवितरत सुरू झालेली मला अनुभवायला मिळाली. त्यामुळे मला प्रत्येकाच्या प्रत्येक नाशिककराच्या मनातील ही परिक्रमा सुरू करण्यासाठी गोदा परिक्रमा हा एक प्रयत्न वाटतो.

पहिल्या परिक्रमेत गोदावरील खूप गलिच्छ वाटते अन् आपल्या खंत वाटू लागते. तिच्या तिरावर पसरलेली हगणदारी त्रासदायक वाटते. महापालिका नेमकं काय करते आहे. आम्ही टॅक्स देत नाही का?, गोदावरी किमान स्वच्छ सुंदर ठेवणंही या स्मार्ट कारभाऱ्यांना जमत नाही का? मत देऊन काय उपयोग वगैरे वगैरे प्रश्न मनात निर्माण होतात. पण सगळं त्यांनीच करायचं असेल तर आपण नेमकं काय करणार असाही प्रश्न असतोच. तेव्हा आपण नदीसाठी काय करतो, करू शकतो? हा या परिक्रमेचा उद्देश. पण परिक्रमेतील गोदेची अवस्था पाहून रात्रीची स्वप्नात भेटणारी गोदावरी नदी आपल्याला अस्वस्थ करत रहाते अन् विशेष म्हणजे गोदावरीकडे अथवा एखाद्या नदीकडे कसे पाहिले पाहिजे हे ती सांगू लागते. गोदावरी परिक्रमा करताना नाशिकचा गोदाकाठावरचा ऐतिहासिक वारसा अनुभवणं एक दिव्य अनुभव आहे. हा अनुभव आपल्याला समृद्ध करतो. हा वारसा गोदाकाठी का निर्माण झाला असेल हा विचार आपल्याला गोदावरीच्या मुळाशी घेऊन जातो. गोदावरीचा जन्म ४० लाख वर्षांपूर्वीचा समजला जातो. बहुतेक त्यापूर्वीचाही असेल. तिच्या जन्माची कथा परिक्रमेत कोठेतरी आलेली असतेच. तिच्या वाहण्याची, स्थिरावण्याची, अध्यात्मिक अन् धार्मिक अनुभुतिची एक वैचारिक घुसळत दर बारा वर्षांनी सिंहस्थ कुंभमेळा या अंगाने परि‌क्रमेच्या माध्यमातून आपल्याला घडायला लागते.

परिक्रमेत येणारी मंडळी आपल्या गोदावरीभवतीच्या आठवणी जागोजागी पेरायला लागतात अन् गोदेच्या आठवणीची एक भिंतच गोदावरीचे संरक्षण करायला उभी राहते. ही परिक्रमा कोणाला अध्यात्मि‌क अनुभुती देते तर कोणाला आपल्या बालपणात घेऊन जाते. परिक्रमा करताना कोणी दुखी होतो तर कोणी माणूस किती स्वाथी आहे, असं सहज का होईना कबुल करतो. अनुभवांची परिक्रमा मागील दोन परिक्रमांपासून सुरू आहे. ती पुढेही सुरूच राहिलं.. पण गोदावरी पुन्हा जिवंत होणार आहे का? खरं तर ती जिवंत होणार आहे का हे महत्त्वाच नाही.. मला का मारता ? या प्रश्नाच उत्तर आपल्या प्रत्येकाला ती विचारते आहे. परिक्रमेदरम्यान याच उत्तर देताना डोळे भरून आले नाही तर नवलं.

भावनेत वाहून जात काही करायचं नसतं, पण वाहत जाऊन गोदावरीसाठी करण्याची संधी मिळाली तर कोणाला नको आहे. परिक्रमा हा असाचं विषय, नाशिककरांचा अभिमान अन् स्वाभिमान आहे अन् हा आपलेपणा कसा हरवून टाकायचा. मागच्या परिक्रमेत एक ज्येष्ठ गोदेभवतीचं निसर्गसौंदर्यावर भरभरून बोलत होते. यावरून नदीची बायोडायव्हरसिटी (जैवविविधता) या अर्थाने रामकुंड ते तपोवन या भागात गोदावरीची जैवविविधता अन् त्या जैवविविधतेच्या अंगाने जगणारी माणसं आता राहिली आहेत का? याचा शोध घ्यावा वाटतो. स्वच्छतेसाठी झगडणारे अन् झाडूलाच आपले सर्वस्व मानणारे गाडगेबाबांनी गोदाकाठावर सुंदर वास्तू बांधली आहे. तिच्या अवतीभवतीचा परिसर हा तर मानवी उत्क्रांतीचे एक उदाहरणाबरोबर ऐतिहासिक घडामोडींची साक्ष देणारे व्यासपीठच आहे. रामकुंड अन् तपोवनाचे महत्त्व मी सांगायला नको. गोदेभवती नाशिक महापालिकेने मागील अनेक वर्षांपासून घातलेला गोंधळही मी सांगायला नको. या परिक्रमेमार्गावर सुरू असणारे दारूचे गुत्ते अन् जुगार अड्डेही मी सांगायला नकोत हे आपल्या पोलिसांना माहिती आहेतच. हे सगळं परिक्रमेदरम्यान ठसठशीतपणे दिसतचं. हा गोंधळ कमी करता येईल, असेही एकाने मला मागील परिक्रमेत सांगितलं. मी त्यांना विचारले, व्वा.. चांगली कल्पना आहे. एक नाशिककर म्हणून जे तुम्हाला सुचतं ते नाशिक महापालिकेला का नाही सुचत. त्यावर ते म्हणाले, ‘सर्वसामान्य नाशिककरांची मत कोण विचारात घेत का. असं झालं असतं तर गोदावरीची ही अवस्था झाली नसती.’ किती बोलकं आहे ना हे त्यांचं मत! अशा अनेक मतांना गोदावरी परिक्रमा एक व्यासपीठ आहे. या व्यक्त व्हा अन् एका वैचारिक क्रांतीच्या दिशेने प्रवास सुरू करा. गोदा जीवएकवटून आपली प्रतीक्षा करते आहे.

नाशिककरांनी नियमित गोदेच्या भेटीला जायला हवं तरच नदी बदलेलं आपण बदलू. आपल्या सवयी बदलल्या की, शहर बदलेल. शहर बदलायला लागलं की, आपल्या पुढच्या पिढ्यांना एक सुंदर नदी भेटू शकेल. दोन हजार वर्षांपूर्वी गोदा आपल्याला जगण्यासाठी पाणी देते म्हणून गोदाकाठचं मोहाचं झाड आपली फुलं गोदेला अगदी नम्रपणे झुकुन वहायचं. काय सुंदर अनुभव आहे ना हा! अशाच अनुभवाची प्रतीक्षा गोदा पुन्हा एकदा दोन हजार वर्षांपासून करीत आहे. तिला काय हवं आहे हे तीच आपल्याला सांगू शकेल म्हणून एक परिक्रमा अनुभवायलाच हवी. तरच तिचं अन् भविष्यातील आपलं जगणं उलगडू शकेल.

आपला,

रमेश पडवळ,

(चला, १४ जानेवारीला, रविवार सकाळी ७ वाजता रामकुंडाजवळील दुतोंड्या मारूती ते तपोवन व तपोवन ते रामवाडी पुलावरून पुन्हा रामकुंड गोदा परिक्रमेला. सकाळी ७ वाजता, परिक्रमेला सुरूवात होईल व सकाळी १० पर्यंत संपेल. अधिक माहितीसाठी : निलेश गावडे : ९६७३९९४९८३)

News Reporter
I am a Software engineer turned research photographer. Worked for almost 12 years in a software industry, experience in designing and developing large scale open source applications for various Fortune 500 companies in India and abroad. Left IT career to pursue passion of Photography. Currently based in Nashik as a Professional Industrial, Architectural, Heritage and Research Photographer. Runs a small NGO Shikshanaayan Foundation Nashik registered under Societies and Trust Acts, working in the field of Education, Youth Empowerment, Heritage Documentation and Nature Conservation.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *