श्रीसंत दासगणु महाराजांची गोदावरी आणि आपली गोदावरी!

सर्वप्रथम गोदाजन्मोत्सवाच्या सर्वांना हार्दीक शुभेच्छा! गेल्या महिन्याभरापासून आपण श्रीसंत दासगणु महाराजकृत गोदामाहात्म्य अभ्यासत आहोत.आणि कालच तो अभ्यास पूर्ण झाला जरी ग्रंथातील शब्दांचा अभ्यास पूर्ण झाला असेल कदाचित् तरीपण शब्दांच्या अर्थाचा अभ्यास मात्र आपल्या बुद्धीत आजपासून सुरू होणार असेल तर खऱ्या अर्थाने ग्रंथवाचनाने फलप्राप्ती झाली असे म्हणता येईल!! शके १८४३मध्ये हे गोदामाहात्म्य पूर्ण झाले आणि आत्ता शके१९३९ सुरू आहे..म्हणजेच ९७ वर्षांचा कालखंड लोटला आहे… महाराजांच्या गोदामाहात्म्याने आपल्याला पौराणिक कथा सांगितल्या आहेत…’पौराणिक संदर्भ किंवा कथा’ म्हटले की आजचा तरुण अंगावर पाल पडल्यावर झटकावे तसे झटकून टाकतो..कारण त्याला ते काल्पनिक वाटते…काही वेळा मानवाला काही शिकविण्यासाठी,समजावण्यासाठी काही संदेशात्मक कथांची निर्मिती होऊ शकते पण सर्वच कथा काल्पनिक नसून लाक्षणिक असतात आणि त्या रुपकात्मक लिखाणाचा अर्थ समजून घेण्यासाठी बुद्धीला विशिष्टप्रकारे तयार करावे लागते…दुसरे म्हणजे पौराणिक म्हटले की ते एका विशिष्ट धर्माचे लिखाण आहे त्यामुळे आजच्या काळात ते कालबाह्य आहे असे समजून तरुण त्यापासून लांब पळतांना दिसतो…पण हेही समजून घेतले पाहिजे की हजारो वर्षांपूर्वी जो मानवसमूह जेथे वसलेला होता तेथे त्याच्या जगण्याच्या गरजा पुरवणाऱ्या शक्तींना त्याने काही नावे दिली असतील तर ती आपण स्वीकारली पाहीजे ना!उदा.वरुण,अग्नी,वायू,भूमी,सूर्य,चंद्र इ.

असो!आता असे पाहू की दासगणुंची गोदामाई फक्त पौराणिकच होती का?तर नाही!तिने शालिवाहन,हेमाद्री पंडीत,गुणाढ्य,यादवराजे,चक्रधर,ज्ञानेश्वरादि भावंडे ,नाथमहाराज,समर्थ रामदास स्वामी,छत्रपती शिवाजी महाराज,पेशवे,सरदार ओढेकर,विंचुरकर,अहिल्याबाई होळकर,निजाम,मोगल आणि इंग्रजी राजवट इ.विषयांना स्पर्श केला आहे…शंभरेक गावे आणि जवळपास तेवढयाच नद्यांचा उल्लेख केला आहे..तत्कालीन समाज जातीधर्मात पिळवटून निघतोय याचेही वास्तववादी विवेचन केलेले दिसते,.म्हणजेच गोदामाहात्म्य फक्त पुराण सांगत नसून इतिहास आणि तत्कालीन वर्तमान यांनाही आपल्या समोर ठेवते!थोडे बारकाईने पाहीले तर एक गोष्ट आणखी लक्षात येते की तत्कालीन समाज कितीही चुकत असला तरी गोदावरीला कुणीही धक्का लावलेला नव्हता..स्वकिय-परकीय यांचे सत्तांतर होत होते.अगदी सातासमुद्रापारचा शत्रू तळ ठोकून बसलेला तो काळ असूनही,शिक्षणाचाही दुष्काळ पडलेला असेल कदाचित पण नदीविषयक नियम त्याच्यावर घालण्याची वेळ यावी इतका तो अशिक्षित नव्हता म्हणजेच आपण या पाण्यावर जगतो आहोत आणि त्याचा नाश तोच आपला नाश हे कळण्याची समज त्याच्यात होती मग आता विचार असा करु की,नेमका पुढारलेला मानव कोणता?तेव्हांचा की आत्ताचा? आणि या परिस्थितीतून गोदामाईने समाजाला बाहेर काढावे असे मागणे महाराज वारंवार गोदेकडे मागतांना दिसतात..म्हणजेच महाराजांना तिच्या शक्तीवर,पावित्र्यावर,तिच्या पावन अस्तित्वाने सभोवतालच्या वातावरणात होणाऱ्या परिणामावर प्रगाढ विश्वास दिसतो…कारण ते तिला स्वतःची शक्तीशाली “आई”मानतात..आणि स्वतःला तिचे संतान मानतात.तिला दैवत मानतात आणि स्वतःला भक्त मानतात..गोदामाहात्म्याची निर्मितीच मुळी भक्तीतून झाली आहे.

आता पुन्हा ‘भक्ती’ शब्दाला घाबरण्याची गरज नाही..आपण सहज एखाद्याला मातृभक्त,पितृभक्त म्हणतो..म्हणजे काय तो आईवडीलांना देव्हाऱ्यात ठेवतो का?नाही ना!तो त्यांची काळजी घेतो,त्यांचा मान ठेवतो..म्हणजेच भक्त म्हटले की लगेचच देव्हारा डोळ्यासमोर यायला नको..आईवडील तरी ठीक आहे,पण एखादा म्हणतो मी इडलीभक्त आहे,पुरणपोळीभक्त आहे म्हणजे काय तर या गोष्टी त्याला जिवापाड प्रिय आहेत…मला आत्ता थोर तत्त्वज्ञ पांडुरंगशास्त्री आठवलेंनी केलेली ‘भक्त’ शब्दाची व्याख्या आठवते..ते म्हणतात “जो विभक्त नाही तो भक्त!”म्हणजेच जो जोडला जातो तो भक्त!दासगणु महाराज गोदामाईशी जोडले गेलेले होते..तत्कालीन समाजही नद्यांशी जोडला गेलेला होता..आज आपण मात्र या ‘नदी’नामक शक्ती पासून विभक्त झालो आहोत हे पटतयं ना? ठीक आहे…जे झाले ते झाले…गेलेली वेळ आपली नव्हती पण येणारा काळ तर आपला आहे ना!!आई पासून तुटलेली,लांब गेलेली लेकरे पुन्हा आईशी जोडली जावू शकतात म्हणून तर आपण म्हणतो….Reconnecting with Godavari!!!

– मधुमालती जोशी

News Reporter
I am an architect turned anthropologist. After finishing my Masters in Anthropology from University of Pune, I was working with Gokhale Institute of Politics and Economics, Pune under a project funded by UNICEF and Integrated Child Development Scheme, Government of Maharashtra. During which I was stationed in Nandurbar District of Maharashtra (which is predominantly a tribal region) as a Field Research officer. Currently, I am a doctoral candidate in Department of Humanities and Social Sciences, Indian Institute of Science Education and Research Mohali, India. My current research explores the interaction of the cultural-religious, the political-economic and the ecological dimensions of the river in Nashik city in Maharashtra. Broadly, investigating how the multiple perspectives of a natural resource overlap, contradict, challenge and support each other, thus shaping the urban landscape and producing socio-spatial inequalities.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *