संत दासगणुकृत महाराज लिखित गोदामाहात्म्यतील आजच्या सव्वीसाव्या अध्यायाला नमस्कार करुयात…

आजच्या अध्यायाची सुरूवात बर्हि राजाच्या कथेने होते. हा राजा न्यायप्रिय, प्रजेवर प्रेम करणारा आणि दीर्घयुष्याची देणगी मिळालेला राजा होता. पण त्याला संतती नव्हती. तेव्हा त्याने शिवोपासना करून शिवाला प्रसन्न केले. शिवतत्व म्हणाले, ‘जर तू माझ्या तृतीय नेत्राचे दर्शन घेऊ शकला तर तुला तुझे इच्छित प्राप्त होईल.’ राजा ज्ञानी होताच..

नारदा बर्हीने शिवाचा। तृतीय नेत्र पाहिला साचा।

त्या योगे पुत्राचा। लाभ झाला तयासी।।

महिमा नाव ठेविले। त्या बालकाचे भले।

हे कृत्य जेथे झाले। तेच नारदा भावतीर्थ।।

हे नांदेडाच्या पूर्वेसी। आहे ब्रह्मपुरीपाशी।

येथे केल्यास स्नानासी। वांझही होतील पुत्रवंत्या।।

असा ब्रह्मपुरीचा महिमा सांगितल्यावर महाराज आपल्याला रामकाळात नेतायेत.

लंकेतून सीतेला सोडवल्यावर रामचंद्रांच्या जीवनात सुख-शांती येण्याऐवजी मानसिक ताणतणावांनीच भरलेले जीवन त्यांच्या वाट्याला आले. लोकांच्या जहरी प्रश्नांच्या अग्निदिव्यातून पार पडलेली सीता महाराज रामचंद्रांची पत्नी महाराणी सीता म्हणून जास्त काळ सुखाने राहू शकली नाही. कारण लोक तिच्याविषयी काहीबाही कुजबुजतच होते. पती म्हणून रामांना सीतेवर पूर्ण विश्वास असूनही राजा म्हणून प्रजेच्या शंकेला उत्तर म्हणून राजा रामांनी राणी सीतेचा त्याग केला. पुढे वाल्मिकी आश्रमात तिने दोन गोंडस बाळांना जन्म दिला. लव आणि कुश! या आपल्या पुत्रांना वाढवितांना तिने त्यांना सुसंस्कारीत तर केलेच त्याचबरोबर वाल्मिकींनी त्यांना रामचंद्रांचे त्यागमय जीवनही काव्यस्वरुपात शिकविले. जेव्हा राजा रामांनी राजसूययज्ञ केला तेव्हा लव-कुशांनी रामचरित्र राज्यसभेत गायिले. तत्पूर्वी राजा रामातील पती हा व्याकूळ होताच पण, आता त्यांच्यातील पिताही व्याकूळ झाला. त्यात भर म्हणून किष्किंधेहून यज्ञासाठी अंगद, सुग्रीव तर लंकेहून बिभिषण आलेले होते. त्यांनी सीताविरहीत रामांना नमस्कार केला नाही व सीतामातेसहच रामांना पाहण्याचा हट्ट केला. बरीच वर्षे भावभावनांच्या वादळामध्ये अडकलेल्या श्रीरामांना शांती प्रदान करेल, असे एकच स्थान पृथ्वीवर होते. ते म्हणजे ‘गौतमीतीर!’

मग लवांकुशासहित। तापशमना रघुनाथ।

आले गौतमीतटाप्रत। शिवाराधना करावया।।

करिता शिवाची आराधना। ताप झाले शमन जाणा।

जानकीसहित रामदर्शना। अवघे करिते जाहले।।

ऐशी गोदा अत्युत्तम। रामाचेही हरले श्रम।

जो धाम परंधाम। त्यासही वंद्य जाहली।।

हे सहस्त्रकुंड तीर्थ। येथे विघ्नहर्ता गणनाथ। बैसलासे गोदातीरी।।

पुढे सांगतात.. एकदा सूर्याने पृथ्वीची जबाबदारीची महर्षी अंगिरसांवर सोपवली. नेमकी त्याचवेळेला पृथ्वीचा पोटात खुप उष्णता निर्माण झाली होती. त्यामुळे पीकपाणी तर दूरच संपूर्ण प्राणीसृष्टीचे जीवन धोक्यात आले. तेव्हा अंगिरसांनी ही जबाबदारी स्वीकारण्यास असमर्थता दर्शविली. अशावेळी देवांनी सूर्याला पृथ्वीच्या भल्यासाठी कपिला धेनुचे दान करण्यास लावले. पुराणामध्ये ‘कपिला’ हे नाव वारंवार येते कपिलाधेनु, कपिलानदी इ. कपिला म्हणजे इच्छित फळ देणारी. म्हणून पृथ्वीची उष्णता वाढलेली असतांना दिलेली कपिला म्हणजे वर्षा अथवा पाऊस! कारण पुढे असे वर्णन आहे की,

भास्करे कपिला धेनुचा। संकल्प तात्काळ केला साचा।

नारदा त्या जलाचा। सरिता-ओघ झाला की।।

तीच कपिला नदी झाली। गोदावरीस मिळाली।

पृथ्वीही होऊन चांगली। समृद्ध झाली धान्याने।।

कपिलासंगमतीर्थ। ब्राह्मणवाड्यासन्मुख सत्य।

गोदेच्या दक्षिण तटाप्रत। महाविष्णूचा वास तेथे।।

आता गोदामाईचे नाभिस्थान म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या शंखतीर्थाला नमस्कार करु. या ठिकाणी श्रीविष्णूंनी दैत्यांचा संहार करून विजयाचा शंखनाद केला म्हणून हे स्थान शंखतीर्थ नावाने प्रसिद्ध झाले. येथे गोदेच्या मध्यभागी भक्त रक्षणासाठी भगवान नरसिंह विराजमान आहेत. रावणावर विजय मिळवून अयोध्येला जातांना श्रीराम नलनीलमारुतीसह येथे थांबले होते. त्यांनी सर्वांनी गौतमीगंगेवर प्रत्येकी शिवलिंग स्थापून शिवाचे पूजन केले. त्यानंतर प्रभू रामचंद्रांनी मारुतीरायांना सांगितले की, त्यांनी सर्व शिवलिंग गौतमीत विसर्जित करावी. त्याप्रमाणे करण्यात आले पण, जे शिवलिंग श्रीरामांनी स्थापन केले होते ते मात्र जागचे हलेना. तेव्हा सिध्देश्वर नावाने ते तेथेच स्थापन करण्यात आले.

हे श्रीरामस्थापित। लिंग सातेगावाजवळ सत्य।

किष्किंधालक्ष्मणादि तीर्थे। विळदबळेगावापाशी।।

गोदावरीच्या दक्षिणतीरी। राहेरनाम एकनगरी।

जेथे नरसिंह नरकेसरी। सिंहासनी स्थित असे।।

आणि असे सांगतात की, भगवान नृसिहांचे गोदामाईवर विशेष प्रेम असल्याने ते येथे वास करतात. शिवाय मुखावर जे क्रौर्य दिसते ते फक्त दिसण्यापुरतेच आहे. माईच्या सानिध्यांत त्यांचे ठायी फक्त प्रेम उरले आहे. या राहेरगावी ‘मायनदेव’ नावाचे साक्षात्कारी होऊन गेले. ज्यांनी एका रात्रीत वरंगलहून नरसिंहांची मूर्ती आणून राहेरी स्थापन केली. शिवाय या भागात आग्यानरसिंह, खडक्यानरसिंह अशी नृसिहस्थाने आहेत.

आता कथा व्यासतीर्थाच्या दिशेने पुढे जाते. एकदा अंगिरस ऋषींचे दहा पुत्र मातेची आज्ञा न घेताच तपश्चर्या करण्यासाठी निघाले. पण काही केल्या त्यांचे अनुष्ठान पूर्णत्वास जाईना तेव्हा त्याचे कारण विचारण्यासाठी ते अगस्ति ऋषींकडे गेले. त्यावेळी,

मग अगस्ति सांगता झाला। तुम्ही जाऊन गौतमीला।

करणे अनुष्ठानाला। म्हणजे पूर्ण होईल।।

आणि त्यांनी ऋषीवरांच्या म्हणण्यानुसार केले आणि अर्थातच त्यांचे अनुष्ठान पूर्ण झाले एवढेच नव्हे; तर साक्षात गौतमीने त्यांना वर दिला की, ते सर्वजण ‘व्यासत्व’ पावतील म्हणजेच समाजाला दिशा देणारे ठरतील. त्यांच्यापैकी पाच भाऊ उत्तरेला गेले तर पाचजण दक्षिणेस गेले आणि व्यासत्व पावले.

ही गोष्ट घडली जेथ। तेच नारदा व्यासतीर्थ।

हे कंदकुर्तीच्या सन्निध सत्य। येथे स्नानेच ज्ञान होई।।

या कंदकुर्ती माझारी। श्रीधर महाराज साक्षात्कारी।

झाले वल्लभ दिक्षितांचे उदरी। परम रामभक्त जे।।

पुढे वांजरासंगमतीर्थाची कथा येते.. एकदा कद्रूचाचा मुलाला म्हणजे सर्पाला विनितेचा मुलगा गरुड सूर्यमंडळ दाखविण्यास घेऊन गेला, पण सर्पाला सूर्याची उष्णता सहन न झाल्याने तो होरपळून गेला. कद्रु विनितेकडे धावत आली आणि म्हणाली की, ‘तुझ्या पुत्राने माझे पुत्र सूर्य दाखविण्यास नेले पण, ते होरपळून गेले. मला वाटते त्याने असे मुद्दाम केले. “तेव्हा विनिता म्हणाली,”शांत हो, माझा मुलगा येताच तुझ्या पुत्रांना मी बरं करीन. गरूड येताच विनितेने त्याला झाला प्रकार सांगितला शिवाय हेही सांगितले की, कद्रूच्या मान्यतेनुसार जर पाताळातून पाणी आणले तरच सर्प उठू शकतील. गरूडाने मातेला नमस्कार केला आणि रसातळाला जाऊन जे अमृततुल्य पाणी वर आणले तीच ‘वंजरानदी!’ ही वंजरा गोदेला दक्षिणेकडून मिळाली.

ते हे वंजरासंगमतीर्थ। कंदकूर्तीपाशी सत्य।

येथे स्नान केल्या जलात। दारिद्रयजरा निरसती।।

आता देवागमतीर्थी जावूया. एकदा देवदानवात युध्द जुंपले. कारण देवांचा यज्ञीय हविर्भाग राक्षस मागू लागले. तेव्हा देवांनी गौतमीतटी जाऊन हरीहराचे स्तवन मांडले आणि अर्थातच हरीहराने प्रकट होऊन असुरांचा पराभव केला हे स्थान म्हणजे देवागमतीर्थ! हे बासरच्या जवळ आहे. या बासरक्षेत्री स्थित असलेल्या सरस्वती विषयी सांगतात…

वीरश्री जी देवाप्रत। लाधली तीच मूर्तिमंत।

सरस्वती आहे साक्षात। बासरगावी सिंहासनी।।

तेथे नरहरि मालू कवि झाला। त्याने नवनाथ भक्तिसार ग्रंथ केला।

त्या बासरक्षेत्राला। किती वानू विबूधहो।।

आता ब्रह्मदेव स्वतःच कसे विचारचक्रात अडकले ते सांगतात… एकदा ब्रह्मांच्या मनात विचार आला की, एवढ्या मोठ्या सृष्टीचे सर्जन आपल्या हातून कसे घडले? शिवाय विराटपुरुषापासून मी कसा जन्मास आलो? त्यावेळी ब्रह्मांच्या अंतर्मनाने असे सांगितले की, आपण सह्याद्री पर्वतावर यज्ञ करावा आणि ऋषीमंडळीसह त्यांनी यज्ञ मांडला. त्या यज्ञात स्वतः ब्रह्मांचाही निर्माता असलेला विराट पुरूष प्रकट झाला आणि ब्रह्मांवर आलेले तात्पूरते अज्ञानाचे सावट दूर झाले. आता यज्ञाची पूर्णाहुति झाल्यावर ब्रह्मांनी हातात कुश घेऊन त्या कुशाने मंत्रप्रणीत जलाने सिंचन केले. हे ज्या स्थळी केले तेथे गोदेला मिळणाऱ्या नदीला प्रणीता नाव देण्यात आले व कुशाने सिंचन केले म्हणजे कुशतर्पण घडले. तेथे आजही कुशितर्पण नामक ग्राम आहे.

पेणगंगा प्रणितेचे। नाव प्राकृत होय साचे।

हे तीर्थ तैलंगणाचे। द्वार समजा विबुध हो।।

आता पुन्हा सरस्वती कृपेचा प्रसंग सांगत आहेत. धवल नामक पर्वत परिसरात शाकल्यमुनी सहपरिवार राहात होते. वेदविद्येचे शिक्षण देणे व जप-अनुष्ठान करणे हेच त्यांचे जीवन होते. ‘परशु’ नावाच्या दैत्याला मुनिवरांची लोकमान्यता सहन होत नव्हती व तो त्यांचा द्वेष करत होता. काही करुन मुनींना संपवायचे असा विचार तो करु लागला. एक दिवशी दुपारची भोजनाची वेळ पाहून तो ब्राह्यणवेषे शाकल्यांकडे आला. मुनींनी आदरातिथ्य करून त्याला भोजनास बसविले. ताटावर बसला, आपोशन हाती घेऊन मुनींना म्हणाला की, ‘जर तुम्ही माझी इच्छा पूर्ण कराल तरच मी जेवेन’ यावर शाकल्य म्हणाले, की, ‘सांगा तुमची काय इच्छा आहे?’ असे मुनींनी म्हणताच, त्याने आपले खरे रुप उघड केले आणि म्हणाला , “मला तुमच्या शिष्यांसहीत तुम्हाला खाऊन टाकायचे आहे”. यावर शांतपणे शाकल्य म्हणाले की “तु भलेही माझे भक्षण कर पण माझा देह देवतांनी रक्षित आहे. तेव्हा त्या देवता तुला तसे करू देणार नाही. याचा विचार करुन काय करायचे ते कर!” आता तो शाकल्यांना खाणार एवढ्यात तेथे सरस्वती प्रकट झाली. या कथेतील रुपक उलगडले तर लक्षात येते की, जर परशु नरभक्षक राक्षस असेल तर त्याला  ब्राह्मणवेष करून मुनींकडे यायची गरज नाही. तो सरळ हल्ला करु शकतो. शिवाय मुनींना वाचविण्यासाठी महाकालीने प्रकट व्हायला हवे, सरस्वतीने नको. म्हणजेच परशुला मुनिवरांना वादविवादात हरवायचे आहे. पण तपोनिष्ठ, ज्ञाननिष्ठ ऋषींवर सरस्वती प्रसन्न आहे म्हणून त्यांचा विजय होतो. तरीही ते परशुला घरी आलेला अतिथी समजून त्याचा अनादर न करता त्याच्या हिताच्या चार गोष्टी  सांगून त्याचा उध्दार करतात. अशी कथा येथे संपते. आता पुढील ओवी या दासगणु महाराजांच्या महाराष्ट्र प्रेमाने चिंब भिजलेल्या आहेत तेव्हा आपणही त्यांचा आनंद घेऊ!

परशु उध्दरिला जेथ। तेच नारदा सरस्वतीतीर्थ।

हे आहे तैलंगाणात। मंथनाच्या पश्चिमेसी।।

परी सरस्वती न तेथे राहिली। ती बासरामध्ये येवून बसली।

दोन्ही देशांची राखिली। बूज नारदा अंबेने।।

सरस्वती वदे शाकल्याप्रत। मी मुने राहिल्या येथ।

माझा महाराष्ट्र दुःखीत। होईल माझ्या विरहाने।।

म्हणून आता ऐसे करिते। उभय देशांच्या सीमेस राहते।

महाराष्ट्र तैलंगण सुखी करते। माझ्या कृपावलोकनांनी।।

म्हणून सरस्वती बासरा आली। सिंहासनी स्थित झाली।

कर उजवा ठेवून बसली। महाराष्ट्राचे शिरावर।।

असे वर्णन करून हा अध्याय येथे थांबतो…..तेव्हा उद्या भेटूच !!

– मधुमालती जोशी

News Reporter
I am an architect turned anthropologist. After finishing my Masters in Anthropology from University of Pune, I was working with Gokhale Institute of Politics and Economics, Pune under a project funded by UNICEF and Integrated Child Development Scheme, Government of Maharashtra. During which I was stationed in Nandurbar District of Maharashtra (which is predominantly a tribal region) as a Field Research officer. Currently, I am a doctoral candidate in Department of Humanities and Social Sciences, Indian Institute of Science Education and Research Mohali, India. My current research explores the interaction of the cultural-religious, the political-economic and the ecological dimensions of the river in Nashik city in Maharashtra. Broadly, investigating how the multiple perspectives of a natural resource overlap, contradict, challenge and support each other, thus shaping the urban landscape and producing socio-spatial inequalities.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *