गोदावरीसाठी जीवनशैली बदलण्याची गरज

गोदावरी नदीसोबत असलेले आपले नाते कृतिशील बनवूया. नदीला तिचे हक्काचे स्वच्छ पाणी देण्याचे आपले कार्य आपल्यापासून सुरू करूया. जीवनशैलीतील छोटे बदल नदीला मोकळा श्वास घ्यायला मोठा हातभार लावतील.

  • साधारणत: ३०% पाणी गळक्या नळांमुळे वाया जाते. नळ दुरुस्त करून घेऊयात.
  • फ्लश टॅंकमध्ये साठत असलेले पाणी कमीतकमी ५-७ लिटर असते. दहा फ्लश झाले तरी ७० लिटर पाणी वाया जाते. फ्लशची साठवण क्षमता कमी करता येते. ती करून घेऊ. ज्यांना शक्य आहे त्यांनी भारतीय पद्धतीचा अवलंब करू. फ्लश टाळू. फ्लश मध्ये गोळ्या टाकण्याचे फॅड अजिबात अवलंबू नका.
  • मुंबई पुण्यात सोसायट्या स्वत:च्या कचर्‍याचे आणि सांडपाण्याचे व्यवस्थापन करू लागले आहेत. नाशिकला हे होण्यास फार कालावधी लागणार नाही. आपण आधीच सुरुवात करू. आपल्या गृहनिर्माण संस्थेला कचरा आणि सांडपाण्याचे व्यवस्थापन जागेवर करायला लावू.
  • रोजच्या रोज निर्माण होणारे निर्माल्य आणि किचनमधील कचरा घरच्या घरी कुंड्यांत टाकून उत्तम खत निर्मिती करता येते. आजकाल तसे छोटे डायजेस्टरही मिळतात.
  • बंगल्यात राहणार्‍या लोकांसाठी शौचकूप आणि खरकटे वापरुन उत्तमप्रकारे स्वयंपाकाचा गॅस बनवता येईल. नाशिकमध्ये अगदी तीन लोकांपासून तीस लोकांपर्यंत पुरेल असा गॅस बनवता येईल असे छोटे गॅस-डायजेस्टर उपलब्ध आहेत.
  • सूती कपडे नदी वाचवतात. त्यांना स्वच्छ करण्यासाठी कमीतकमी साबण लागतो. कृत्रिम कपडे ड्रायक्लीन करताना वापरात येणारे ब्लीच एजेंट हे नदीचे पारिस्थितिकी तंत्रच उध्वस्त करतात.
  • घरोघरी वापरत असलेले ब्लीच पावडर आणि लिक्विड्स अनावश्यक आहेत. त्यामुळे सेफ्टीटॅंक मधील आवश्यक किडेही मरतात. त्यामुळे मल थेट गटारात जाते.
  • पाणी शुद्ध करण्यासाठी आपण तुरटी वापरतो पण तीसुद्धा रसायन आहे. पाणी शुद्ध करण्यासाठी सर्वोत्तम नैसर्गिक उपाय म्हणजे शेवग्याच्या बिया. अशुद्ध पाण्यात काहीकाळ फिरवायच्या. त्यामुळे गाळ खाली बसतो, पाणी निर्जंतुक होते आणि ते उत्तम रेचकही होते.
  • शॉवरची आंघोळ टाळू. बादलीचा वापर करू. पाण्याची नासाडी करण्यात शॉवर फ्लशनंतर दुसर्‍या क्रमांकावर आहे. त्यात साबणाचा अपव्यय होतो हे वेगळेच.
  • अति गरम पाणी अंगावर घ्यायचे असेल तर अतिरिक्त विसावण्याची (गार पाणी) गरज पडते. अनेकदा इतक्या पाण्याची गरजच नसते. कोमट गरम पाणी डोक्यासाठी, केसांसाठी आणि शरीरासाठी उत्तम असते.
  • टर्किश कापडे स्पर्शाला छान वाटतात पण ती धुण्यास जास्त पाणी आणि साबण लागतो. सूती पंचे आणि टोंवेल्स वापरुयात.
  • कापडे धुताना नेहमी आधी साध्या पाण्यात भिजत घाला. नंतर साबण पाण्यात भिजवा. त्यामुळे मळ लवकर निघतो आणि साबण खूप कमी लागतो. कंपन्या सांगतात तितके डिटर्जेन्ट कधीच लागत नाही. त्या मात्रेच्या अर्धेही खूप होते. ह्यात फॉस्फेटचे प्रमाण खूपच असतं. नदी नाल्यांमधील अनावश्यक शेवाळे आणि झाडांना त्याचा खतासारखा उपयोग होतो. त्याला Eutrofication म्हणजेच अन्नातिरेक म्हणतात. या अतिरेकी पाणवनस्पतींची अवाजवी वाढ झाल्याने बायोकेमिकल ओक्सिजन डिमांड (BOD) वाढून पाण्यातील प्राणवायू घटतो. नदी संपतेच अशाने. आजकाल जेन-एक्स (साधे) साबण आले आहेत. धुतल्यानंतर ते पाण्यात ट्रेसही सोडत नाहीत. ते वापरावेत.
  • संडास बाथरूम स्वच्छ करण्यासाठी वापरात असलेली उत्पादने अति-आम्ल (असिडिक) असतात. ती टाळा. कपडे धुवून उरलेले पाणी संडास बाथरूम उत्तमप्रकारे स्वच्छ करतात.
  • वॉशिंग मशीन टाळणे कधीही उत्तम. ते म्हणजे पाण्याचे आणि साबणाचे बकासुर आहे. टाळता येणे शक्यच नसेल तर manual mode वापरावा आणि योग्य प्रमाणात साबण व पाणी वापरावे. मशीन पाण्याने गाड्या उत्तम धुवून होतात, त्यासाठी पिण्याचे पाणी वापरणे म्हणजे उधळपट्टीच होय. या पाण्याचा झाडांना खत म्हणूनही वापर करता येतो, त्यामुळे झाडांना आपले पिण्याचे पाणी टाकण्याची गरज पडत नाही.
  • घरात रंगकाम केल्यानंतर उरलासुरला रंग लोक गटारात किंवा संडासात फेकतात. त्यामुळे नदीत विषारी घटक थेट जातात. आपल्याकडील अनेक माशांच्या प्रजाती रंगांमुळे लुप्त झाल्या आहेत. गणेशमूर्ती व इतर मूर्तींचे विसर्जन थेट नदीत केल्याने हेच होते. मूर्ती शाडूची असून भागत नाही ; त्याचे रंगही नैसर्गिक असावे लागतात.
  • शॅम्पू आणि कॉस्मेटिक वस्तूंचा अतिरिक्त वापर नदीतंत्र बिघडवतो. शिकेकाई आणि पंचगव्य साबण – हँडक्राफ्ट साबण विना रसायनांचे मिळतात. त्यांचा वापर वाढवू.
  • प्लॅस्टिक पिशव्या, वेष्टणे, बाटल्या, खोके आणि अन्य साहित्य कमीतकमी वापरायला हवे आहे.
  • बाटलीबंद पाणी घेणे म्हणजे अप्रत्यक्षपणे भू-जलाच्या उपशाला प्रोत्साहन देणे आहे. कुठेही जाताना घरचे पाणी आपण सहजगत्या नेऊ शकतो. भू-जल अति उपसल्याने नद्यांकडे जाणारे भू-जल बारमाही राहिले नाही किंवा पुर्णपणे थांबले आहे.

वैयक्तिक स्तरावर व हळूहळू कौटुंबिक स्तरावर हे बदल करून आपण नदीच्या सद्यस्थितीत मोठे परिवर्तन आणू शकतो. आपले गोदावरीवरील प्रेम कृतिशील कार्यातून दाखवून देऊया.

 

-अमोल पाध्ये | 9822110916

 

News Reporter
I am an architect turned anthropologist. After finishing my Masters in Anthropology from University of Pune, I was working with Gokhale Institute of Politics and Economics, Pune under a project funded by UNICEF and Integrated Child Development Scheme, Government of Maharashtra. During which I was stationed in Nandurbar District of Maharashtra (which is predominantly a tribal region) as a Field Research officer. Currently, I am a doctoral candidate in Department of Humanities and Social Sciences, Indian Institute of Science Education and Research Mohali, India. My current research explores the interaction of the cultural-religious, the political-economic and the ecological dimensions of the river in Nashik city in Maharashtra. Broadly, investigating how the multiple perspectives of a natural resource overlap, contradict, challenge and support each other, thus shaping the urban landscape and producing socio-spatial inequalities.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *