सातवाहन संस्कृतीत गोदावरीला देवतेचं स्थान!

‘सीरी गोला’ देवतेचा छाप असलेले सातवाहनकालीन नाणे नाशिकमध्ये गवसले

इ. स. पूर्व २३० ते इ. स. २३० या काळात नाशिक सातवाहन राजांच्या ताब्यात होते. गौतमीपुत्र सातकर्णीच्या कारकीर्दीत नाशिकजवळील गोदाकाठावरील गोवर्धन येथे व्यापाऱ्यांचे संघ होते. मात्र, सातवाहन गोदावरीकडे कसे पाहत होते, याबाबतच्या काहीच खाणाखुणा मिळत नसल्याने संशोधकांना आश्चर्य वाटत होते. सातवाहनकालीन ‘श्री गोदावरी’ (सीरी गोला) असा उल्लेख असलेले नाणे व त्या नाण्यातील गोदावरी देवी नदीपात्रात उभी असलेल्या छापाचे सातवाहन नाणे पहिल्यांदाच आढळले आहे. सातवाहन संस्कृतीत गोदावरी नदीला देवतेचे स्थान दिल्याचे यातून स्पष्ट होते. गोदावरीचा उल्लेख असलेले हे एकमेव नाणे आहे. भारतात सुमारे चारशे वर्षे राज्य करणारे घराणे म्हणून सातवाहन राजे ओळखले जातात. विशेष म्हणजे महाराष्ट्राचा किंवा दक्षिणेचा राजकीय इतिहास सातवाहन घराण्याशिवाय पूर्ण होत नाही. दक्षिणपथावरून मौर्यांचे आधिपत्य नाहीसे झाल्यावर सातवाहनांनी पूर्व-पश्चिम समुद्रांमधील प्रदेशावर राज्य प्रस्तापित केले. शिवसातकर्णीच्या काळात परदेशी क्षत्रपांनी आक्रमण करून महाराष्ट्रावर ताबा मिळवला. यानंतर सतरा वर्षांनी गौतमीपुत्र सातकर्णीने क्षत्रपांशी नाशिक येथे सुमारे इ. स. ७८ मध्ये युद्ध करून विजय मिळवित महाराष्ट्र स्वतंत्र केला. सातवाहनकाळ हा महाराष्ट्राचा सुवर्णकाळ समजला जातो. सातवाहनकाळाने महाराष्ट्राला नवीन ओळखही दिली. तसेच लेणी, शेती, बँकिंग व्यवस्था, युरोपापर्यंतच्या व्यापारामुळे समृद्धी दिली. या शौर्याचे प्रतीक असलेल्या राजांनी आपापल्या काळात पाडलेल्या नाण्यांवर राजाची प्रतिमा व लेणींवरील विविध चिन्हांचा वापर केल्याचे दिसते. मात्र, गोदावरी तटावर बहरलेल्या सातवाहन संस्कृतीच्या दृष्टीने गोदावरीचे महत्त्व आतापर्यंत कधीही अधोरेखित झाले नव्हते. ते नाशिकमधील नाणे अभ्यास चेतन राजापूरकर यांना गोदावरीपात्रातून मिळालेल्या गोदावरी देवतेच्या पोटिन धातूच्या नाण्यामुळे आता अधोरेखित होईल. सातवाहन गोदावरीला देवतेच्या स्थानी मानत होते, हे या नाण्यावरून स्पष्ट होते. या नाण्यांवर ब्राह्मी लिपित ‘सीरी गोला’ म्हणजेच श्री गोदावरी असा उल्लेख असून, नदीपात्रात उभ्या असलेल्या देवतेची प्रतिमा आहे. तर मागील बाजूस सातवाहन नाण्यांवर आढळणारे कुंडीतील वृक्ष हे चिन्ह आहे, असे नाणे अभ्यासक व संग्राहक चेतन राजापूरकर सांगतात. राजापूरकर म्हणाले, ‘हे नाणे कोणत्या सातवाहन राजाच्या काळात आले अथवा याचा कार्यकाळ कोणता हे शोधणे संशोधकांसमोर नवे आवाहन असणार आहे. या नाण्यामुळे सातवाहनांचा नदीबाबतचा एक पैलू समोर आल्याने पूर्वीपासून नदीला असलेले महत्त्व जागतिक जल दिनानिमित्त अधोरेखित झाले आहे.’ इतर नाण्यांवरील नदी देवता १. वाराणसी येथील वरुणा नदीच्या नावाने आढळणारे वरुणा देवी हे नाणे. २. विदर्भातील वैनगंगा नदीच्या नावाने आढळणारे बेनकस हे नाणे व त्यावरील मत्स्यावर उभी असलेली देवी. ३. नर्मदा नदीच्या नावाने आढळणारे हातात मासा धरलेल्या देवीचे नर्मदा हे नाणे.

Godavari Coin in Chetan Rajapurkar Collection

‘सीरी गोला’ म्हणजे?

गोदावरीला दक्षिण गंगा, वृद्ध गंगा, जैन साहित्यात गोदा, गोयावी, सप्त गोदावरी असे म्हटले जाते. तर गाथा सप्तशतीमध्ये गोदावरी, गोदा-आ-अरी, गोला, गोलाई असेही संबोधले जाते. गोदावरी मुळात गोला या नावाने ओळखली जाते. तिचे दुसरे नाव पार्वती आहे. ही नावे आर्य प्रभावदर्शक आहेत. गोदावरीचे गोदा हे नाव द्रविडियन शब्दापासून आले आहे. ‘सीरी’ म्हणजे श्री व ‘गोला’ म्हणजे गोदावरी नदी.

Author : Rameshpadwal@gmail.com

 

(Originally published in Maharashtra Times Nashik Edition on 22nd March 2017)

https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/nashik-north-maharashtra-news/nashik/godavari-was-goddess-in-satvahan-era/articleshow/57758776.cms

 

News Reporter
I am a Software engineer turned research photographer. Worked for almost 12 years in a software industry, experience in designing and developing large scale open source applications for various Fortune 500 companies in India and abroad. Left IT career to pursue passion of Photography. Currently based in Nashik as a Professional Industrial, Architectural, Heritage and Research Photographer. Runs a small NGO Shikshanaayan Foundation Nashik registered under Societies and Trust Acts, working in the field of Education, Youth Empowerment, Heritage Documentation and Nature Conservation.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *