एकदा तरी अनुभवावी गोदा परिक्रमा – रमेश पडवळ

‘एकदा तरी अनुभवावी गोदा परिक्रमा’ असं म्हणण्यामागे एक कारण म्हणजे परिक्रमेमागील अध्यात्म इतके काही वेगळे आहे की दुसऱ्यांदा या परिक्रमेत सहभागी व्हा हे सांगण्याची गरज पडत नाही. दरमहिन्याच्या दुसऱ्या रविवारी सकाळी ७ वाजता रामकुंडाजवळील दुतोंड्या मारूतीजवळ आपोआपच जाण्याचा मोह होऊन जातो. सांगायचं कारण असं की, गोदा परिक्रमा सुरू करण्याचं डोक्यात भिनलं होतं. कोणाची साथ मिळेल की नाही याचा विचार बाजूला ठेवला होता. कारण मित्र म्हणून बरोबर असणारे सदानकदा कोणत्याही प्रसंगात बरोबर असतातच. त्यांना माहिती आहे माझं काही त्यांच्याशिवाय चालणार नाही. म्हणून या परिक्रमेनिमित्त त्यांना चालवायला लावण्याचा तसा काही हा पहिला प्रसंग नाही. पण म्हणजेच त्यांच्याजीवावरच सगळं काही. असो.

गोदावरीबद्दल मला नेहमी भरभरून बोलायला अन्‌ लिहायला आवाडतं. त्यामुळे या गोदावरीला आपण नियमित का भेटू नये असं वाटलं. निलेश, शिल्पा अन्‌ सतीश यांनीही तातडीने हा उपक्रम नाशिककरांना आपलसं करेल असं वाटलं अन्‌ आम्ही सगळ्यांनी मिळून हे खूळ डोक्यात घेतलं. याला यश येईल का? हा प्रश्न खूप दूरचा आहे. मुळात हे कोणत्या यशासाठी नाही तर आपल्या गोदावरीसाठी आहे. हे अधिक जवळचं. नाशिककरांना गोदावरीची परिक्रमा घडवायची म्हणजे काय करायचं हे ठरलं नव्हतं. ते ठरविण्यासाठी आम्ही चौघांनी परिक्रमा करायचं ठरवलं. मागील आठवड्यात दुतोंड्यामारूतीपासून परिक्रमेला सुरूवात केली. नदीच्या काठाकाठानं अजब-गजब प्रकार आणि आपण निर्माण केलेल्या समस्या अनुभवत तपोवनात पोहचलो. सातवाहन राजा हाल याने दोन हजार वर्षांपूर्वी असं म्हटलं आहे की, गोदाच्या काठावर मोहाची प्रचंड झाडे होती. मी एखाद मोहाच झाडं दिसतयं का म्हणून पाहू लागलो तर मुळात मला गोदेचा काठच हरविलेला दिसला. म्हणजे तो आहे तेथे पण आपण त्यावर अतिक्रमण केलं आहे. महापालिकेने त्यावर अत्याचारच केला आहे. नदीवर विसंबून असलेला घटक आपण नदीपासून तोडून किती मोठं पाप केलं, असं उगाच माझ्या मनात आलं. हे पाप पालिकेने केलं का दररोज आम्ही सगळे नाशिककर करतो आहेत. हे कोड काही मला सुटलं नाही. आम्ही चौघे चालताना अगदी शांत होतो. गोदावरीचं वास्तव पाहताना काहीच बोलवलही जात नव्हतं. तपोवनातील कपिलासंगमावरील पूल ओलांडून आम्ही पुन्हा चालायला सुरूवात केली. तर मार्गच सापडला नाही. संगमापासून ते तपोवन नदीवरील पुलापर्यंत नदीकाठावर चालायला जागाच नाही. मग आम्ही वरच्या ठेकडावर गेलो तेथून साधारण एक किलोमीटर चालून हाजी मिठाईच्या समोरील रस्त्याने पुन्हा नदीपात्रात आलो अन्‌ पुन्हा नदीच्या कडेकडेने देवमामलेदार मंदिरापर्यंत प्रवास संपला नव्हता. आम्ही पुन्हा होळकर पुलाखालून रामवाडीच्या पुलापर्यंत अन्‌ तेथून गोदापार्कमधून पुन्हा दुतोंड्या मारूतीपर्यंत. हा प्रवास केल्यावर अंगात त्राण राहिला नव्हता… खरं सांगू आपण काय पाहून आलो आहोत.. ती परिस्थिती बदलायला किती मोठा लढा द्यावा लागेल, या विचाराने त्राण राहिला नव्हता. चालून तर आम्ही परिक्रमा पूर्ण केली होती अन्‌ गोदा परिक्रमा करण्याचं निश्चित झालं. सुरूवात कठीणातून होते हे माहिती होतंच.. संघर्ष तर पाचविलाच पुजलेला. त्यामुळे १० डिसेंबरला परिक्रमेसाठी कोणी येईल की, नाही याचा विचार न करता आज सकाळी ७ वाजता ठरलेल्या जागेवर हजर झालो. आश्चर्य म्हणजे लासलगावहून संजय बिरारी व नील हे दोघे आमच्या आधी पोहचले होते. तुम्ही लासलगावाहून गोदा परिक्रमेसाठी आलात? असा प्रश्न केल्यावर ते मला म्हणाले, ‘तुम्ही पुण्याहून येऊ शकता तर आम्ही तर नाशिककर आहोत. गोदावरी आपली जीवनगंगा आहे. यासाठी यायचे नाही तर कशासाठी यायचे.’ त्याच्या या उत्तराने मी आणि आमची पूर्ण टीम एकटी नाही, यावर विश्वास निर्माण झाला. बघता बघता ५० हून अधिक नाशिककर परिक्रमेसाठी गोळा झाले. एक गृहस्थ तर दापोलीहून नाशिकला पाहुण्यांकडे आले होते. तेही यात सहभागी झाले. आपल्याला कसं काय वाटलं गोदा परिक्रमेत सहभागी व्हावं, असं मी त्यांना विचारल्यावर ते म्हणाले,‘तसा माझा नाशिकशी काही संबंध नाही. मी नातेवाईकांकडे आलो होता. गोदा परिक्रमेबद्दल समजलं म्हणून आलो. मी जेव्हा जेव्हा नाशिकमध्ये येतो. तेव्हा तेव्हा गोदाघाटावर येतो. मला हा माझा समुद्रच वाटतो. तो माझ्याशी बोलतो माझा एकटेपणा शेअर करतो. पण तिची अवस्था मला अस्वस्थ करते. म्हणून मला तिला सोबत द्यावीशी वाटली. गोदा परिक्रमा करून तिचे ऋण तिला पुन्हा चांगले दिवस देऊन फेडले जाऊ शकतात. याचा अनुभव आला.’ अशा अन्‌ अशाहून अधिक वेगळ्या प्रतिक्रिया येत होत्या. संवाद रंगू लागला. डॉ. भानोसे सरांनी गप्पांमध्ये सगळ्यांना गुंतवल तोपर्यंत सगळे परिक्रमेसाठी सज्ज झाले.

ग्रुप फोटो घेऊन आम्ही सगळे निघालो. नारोशंकराचे मंदिर ओलांडून आम्ही बरेच पुढे गेलो होतो. शिल्पा मागेच होती. शिल्पाबद्दल थोडं सांगायलाच हवं. शिल्पा म्हणजे शिल्पा डहाके. मराठी मुलगीच पण पालक छत्तीगडमध्ये कामानिमित्त थिरावले अन्‌ तिची सुरूवात तेथूनच झाली. छत्तीगडहून ही मुलगी शिक्षण पूर्ण करून दिल्लीतील आर्किटेक्ट कॉलेजमध्ये शिकली अन्‌ नाशिकच्या गोदावरीवर पीएचडी करायची म्हणून नाशिकमध्ये येऊ लागली. आता ती मराठी उत्तम बोलते. ती मला भेटली तेव्हा तिच्य गोदाप्रेमाने मी आश्चर्यचकित झालो. आजही ती आम्हाला गोदेचे वेगवेगळी रूपे सांगताना आम्ही तोंडात बोटे घालतो. इतक अगाद ज्ञान तिच्यात आहे. सध्याती मोहाली कॉलेजमधून पीएचडी करते आहे. संशोधनासाठी आधीमध्ये ती नाशिकला असते. आता ती पक्की नाशिककर झाली आहे. परिक्रमेत ती मागे का म्हणून मी थांबलो तर ती एक सत्तरीतील आजोबांना बरोबर घेऊन चालत होती. आता हे आजोबा म्हणजे एक अजब रसायन आहे. हे आजोबा माजी पोलिस अधिकारी आहेत. अर्धांगवायूमुळे त्यांना अंथरूनाला खिळावे लागले. मात्र प्रबळ इच्छाशक्तीच्या जोरावर त्यांनी या व्याधीवर मात करत ते परिक्रमेत दाखल झाले होते. त्यांची जिद्द परिक्रमेत सगळ्यांना प्रेरणा देऊन गेली. ‘मी परिक्रमा पूर्ण करणार आहे तुम्ही माझ्यासाठी थांबू नका.’ असं म्हणत त्यांनी आम्हाला पुढे केलं अन्‌ आम्ही तपोवनातील महापालिकेने बांधलेल्या ॲम्फी थिएटरमध्ये पोहचलो. पुन्हा गप्पा रंगल्या. मागून आलेल्यांच्याओळखीपाळखी झाल्या अन्‌ गप्पा मारत मारत आम्ही गोदा-कपिला संगमावरील पूल ओलांडला.

पूल ओलांडला खरा पण आता कसं पुढे जायचं हा प्रश्न प्रत्येकाच्या मनात तरंगला. कारण संगमापासून ते पुन्हा तपोवन पूलापर्यंत जायला नदीलगत मार्ग नसल्याने समोरच्या ठेकडीवरून पुन्हा एक किलोमीटरचा फेरामारून गोदानदीपात्रात दाखल झालो. हा एक किलोमीटरचा शहरी रस्ता गुदमरून टाकतो. महापालिकेने हा रस्ता गोदापात्रातून मोकळा करून दिला तर गोदा परिक्रमेतील एक मोठा अडथळा दूर होऊ शकेल. फक्त या मार्गावर पक्का रस्ता करू नये. तो मातीचाच ठेवला तर अधिक चांगले. या एक किलोमीटरने परिक्रमेत सहभागी झालेल्याला थोड थकवलं पण कोणाचाही उत्साहन कमी झाला नाही. तेथून गोदा परिक्रमावासी टाळकुठेश्वर मंदिराचे दर्शन घेऊन पुढे नारोशंकरापर्यंत पोहचले. नारोशंकर मंदिरासमोर नाशिकचे चित्रकार मंडळी मस्त चित्र काढण्यात दंग होते. हा सोहळा अनुभवत आम्ही सगळेच पुन्हा होळकर पुलापर्यंत आलो अन्‌ तेथून रामवाडीचा पूल ओलांडत पुन्हा दुतोड्या मारूती समोर दाखल झालो. गोदा परिक्रम यशस्वीपणे पूर्ण करण्याचं समाधान प्रत्येकाच्या चेहऱ्यावर झळकत होतं. एकमेकांचे नंबर शेअर करून आम्ही पुन्हा भेटण्याच्या तयारीनिशी परतलो. पुढील परिक्रम ८ जानेवारी २०१८ रोजी होणार आहे. या परिक्रमेत सहभागी होण्यासाठी नावनोंदणी सुरूही झाली आहे. यासाठी निलेश गावडे ९६७३९९४९८३ व शिल्पा डहाके ७०८७१९०७३८ या क्रमांकावर संपर्क साधायला आहे. याशिवाय गोदा परिक्रमा या व्हॉटस ॲप ग्रुपवर सहभागी झाल्यास परिक्रमा व गोदे बद्दलची माहिती वेळोवेळी आपल्याला मिळत राहिलंच. मी आणि आपण सुरूवात केली आहे.. तुम्हीही येताय ना?

(Ramesh Padwal is a Journalist by profession, and a history enthusiast. Currently, he is pursuing Masters in History and Archaeology from Solapur University. He has also published a book on the fascinating and unheard historical aspects of Nashik called ‘Tapobhoomi Nashik’)

News Reporter
I am an architect turned anthropologist. After finishing my Masters in Anthropology from University of Pune, I was working with Gokhale Institute of Politics and Economics, Pune under a project funded by UNICEF and Integrated Child Development Scheme, Government of Maharashtra. During which I was stationed in Nandurbar District of Maharashtra (which is predominantly a tribal region) as a Field Research officer. Currently, I am a doctoral candidate in Department of Humanities and Social Sciences, Indian Institute of Science Education and Research Mohali, India. My current research explores the interaction of the cultural-religious, the political-economic and the ecological dimensions of the river in Nashik city in Maharashtra. Broadly, investigating how the multiple perspectives of a natural resource overlap, contradict, challenge and support each other, thus shaping the urban landscape and producing socio-spatial inequalities.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *